Vanmorgen preekte ik over de Annunciatie, de aankondiging van Jezus’ geboorte (Lucas 1:26-38).
Vorige week zondag werd het boek Maria, Icoon van genade van Arnold Huijgen uitgeroepen tot beste theologische boek van 2021. Een logische keuze voor een onlogisch boek.
Een logische keuze omdat het echt een goed boek is. Het leest makkelijk weg, de inhoud is bijzonder rijk en de auteur beweert geen dingen die niet kloppen. En de laatste is voor een theologische boek niet vanzelfsprekend. Een logische keuze dus, maar een onlogisch boek. Onlogisch omdat de auteur hoogleraar systematische theologie is aan de Theologische Universiteit Apeldoorn, de universiteit van de Christelijk Gereformeerde Kerk. Niet de plek waar je een voorliefde voor Maria kunt verwachten. Bij protestanten, en dan vooral bij de wat wordt de wat orthodoxere protestanten, is Maria sinds de Reformatie buiten beeld geraakt. Als reactie op de Mariaverering in de Rooms-katholieke kerk werd Maria in protestantse kring gereduceerd tot een heel gewoon meisje en daarmee klaar.
Arnold Huijgen herontdekte de betekenis van Maria, ook voor een orthodoxe protestant en schreef er een mooi boek over. Icoon van genade noemt hij Maria. Want een icoon, daar kijk je niet alleen naar, je kijkt ook door een icoon, als een venster op Gods werkelijkheid. In Maria, door Maria, zien wij Gods werkelijkheid, zijn genade voor gewone mensen. Maria, icoon van genade.
Laten wij vanmorgen ook eens naar Maria kijken. Dat kan letterlijk door te kijken naar de omslag van het boek van Huijgen. Een bijzondere afbeelding van Maria. Huijgen was er zelf heel blij mee dat de uitgever dit beeld op de omslag had gezet. Je kunt als je wilt wat mediteren over haar intense blik, of over haar gezichtsuitdrukking. Wat zie je?
Ik wil ook figuurlijk maar Maria kijken. In onze Schriftlezing ontmoeten we haar als degene uit wie Gods Zoon geboren zal worden. Gabriël benadrukt dat het kind dat uit haar geboren zal worden een nieuwe koning zal zijn, dit kind zal regeren, dit kind zal regeren voor altijd. Gods regering zal eindelijk definitief aanbreken, in dit kind zal Hij het voor het zeggen hebben.
[Dit stuk zat niet in de preek]
Over de maagdelijke geboorte is veel te zeggen.
Je zou kunnen zeggen (Karl Barth zei dit bijvoorbeeld) dat Jezus’ leven begint met een wonder en eindigt met een wonder. Het eindigt met het wonder van de opstanding en het begint met het wonder van de maagdelijke geboorte. Twee momenten dat er iets onverwachts gebeurd, iets wat buiten onze menselijke mogelijkheden om gaat, iets wat wij niet kunnen, maar God wel. Zo legt Jezus’ opstanding Jezus’ geboorte uit.
Nu zou je vervolgens kunnen zeggen (Dietrich Bonhoeffer zei dit bijvoorbeeld) dat je als je zo redeneert alles even belangrijk gemaakt in het christelijk geloof. Alsof elk onderdeel van het christelijk geloof hetzelfde gewicht heeft. Als je alles belangrijk maakt, is uiteindelijk niets belangrijk.
En je zou kunnen zeggen (N.T. Wright zegt dit bijvoorbeeld) dat in het Nieuwe Testament de opstanding van een totaal andere orde is dan maagdelijke geboorte. Een klein gedachte experiment kan dit duidelijk maken. Als je alle teksten die betrekking hebben op de maagdelijke ontvangenis van Christus uit het Nieuwe Testament haalt, houd je gewoon het Nieuwe Testament over, minus een paar verzen uit Matteüs 1 en Lucas 1. Dat ligt heel anders als het gaat over de opstanding. Als je alles wat naar de opstanding verwijst uit het Nieuwe Testament haalt, dan houd je weinig over, een paar losse bladzijden en wat snippers.
En je zou aan de andere kant ook nog kunnen zeggen (weer N.T. Wright) dat er goede redenen zijn om er vanuit te gaan dat de maagdelijke geboorte een historisch feit is. In de eerste plaats hebben we twee onafhankelijke bronnen die het verhaal bevestigen, het Evangelie volgens Matteüs en het Evangelie volgens Lucas. Er zijn heel wat dingen waar we van aannemen dat ze echt gebeurd zijn, waar we minder bronnen voor hebben. En in de tweede plaats is het vermelden van de maagdelijke geboorte onnodig voor het verdere verhaal. Lucas en Matteüs hadden hun evangelie ook kunnen laten beginnen bij Jezus’ openbare optreden, zoals Marcus en Johannes dat doen. Er is ook geen oudtestamentische noodzaak om de Messias geboren te laten worden uit een maagd. Er was niemand rond het begin van de jaartelling die verwachtte dat de Messias zo geboren zou worden. Dat Lucas en Matteüs het wel vertellen heeft tot allerlei misverstanden en spot geleid. Toch hebben ze het verteld. De meest logische verklaring daarvoor is simpelweg dat zij wisten dat het zo gebeurd is.
[Hieronder vervolgt de preek.
Maria vraagt hoe het kan dat zij zwanger zou worden.’ Ik heb immers nog geen gemeenschap met een man.’ Maria vraagt niet ‘of’ het zal gebeuren, zoals Zacharias, maar ze vraagt ‘hoe’ het zal gebeuren. En waar de engel de vraag van Zacharias als ongeloof opvat, beantwoordt hij de vraag van Maria zonder meer. Nou ja, beantwoordt, hij gaat er op in.
De engel zegt twee dingen. ‘De Heilige Geest zal over je komen…’ en ‘ook Elisabet is zwanger’. Naar de rol en betekenis van Elisabet wil ik volgende week kijken. Daarom wil ik nu vooral letten op het eerste deel van Gabriëls antwoord.
‘De Heilige Geest zal over je komen en de kracht van de Allerhoogste zal je als een schaduw bedekken.’ Het is net als ‘in den beginne’, waar de Geest van God zweefde over het water van de oervloed (Genesis 1:2). Het leven in de schoot van Maria is een nieuwe schepping, uit het niets. Jezus Christus is een nieuw begin, God begint helemaal opnieuw. Het evangelie gaat niet over reparatie, waarbij enkele problemen worden opgelost, waarbij een verbeterde versie beschikbaar komt. Nee, het gaat over een nieuwe inzet. Maria zal dat in haar lichaam ervaren.
Gods Geest komt over haar. Gods Geest die boven de oervloed zweeft. Gods Geest die mensen vervuld, in Israël, in de gemeente, die geest. De geest die mensen vervuld, helemaal in beslag neemt en juist zo mensen bevrijd en helemaal zichzelf maakt. De Geest die ervoor zorgt dat mensen dat Gods woorden kracht hebben.
Die Geest kennen wij. Het is de Geest die de gemeente heeft gevormd. Lucas vertelt daarover in zijn tweede boek, Handelingen. Het is die Geest die de kerk heeft geleid, geïnspireerd. Het is die Geest die de eeuwen door mensen de moed heeft gegeven om Jezus na te volgen in woorden en daden. Het is de Geest die mensen zover krijgt dat ze het evangelie liever hebben dan hun eigen leven. Het is die Geest die er voor zorgt dat liederen jou raken, dat je gaat zien wat teksten in jouw leven betekenen. Het is die Geest die in Maria dat nieuwe van God laat beginnen.
Is daarmee een antwoord gegeven op Maria’s vraag? Voor Maria is het genoeg. Zij reageert met vertrouwen en overgave. ‘Laat er met mij gebeuren wat u gezegd hebt.’ Maar weet zij nu precies hoe? Ergens blijft Maria’s vraag een open vraag.
En ik denk dat dat niet voor niets is. De vraag van Maria blijft ook na het antwoord van de engel een openstaande vraag. Het is de vraag die het hele evangelie blijft openstaan. Hoe zal dat gebeuren? Hoe krijgt Gods koningschap gestalte? Hoe komt zijn rijk? Alles wat Lucas verder nog zal vertellen over leven en dood en opstanding van Jezus, alles ook wat hij vertelt in zijn tweede boek, Handelingen, is antwoord op die vraag van Maria. Hoe zal dat gebeuren? Je zou kunnen zeggen dat deze vraag tot op de dag van vandaag open staat. Hoe zal dat gebeuren?
Deze vraag van Maria is onze vraag. Zo staat de gemeente in de wereld. Hoe zal dat gebeuren? Deze vraag is ons gebed, deze vraag is onze drijfveer, deze vraag maakt ons attent en waakzaam. Wij zien uit naar Gods koningschap. Dat zijn koninkrijk komt. Dat Jezus Christus koning zal zijn, zal regeren, recht en vrede zal brengen.
Als wij ons deze vraagt toe-eigenen, zal ook Maria’s antwoord ons antwoord worden. ‘De Heer wil ik dienen: laat er met mij gebeuren wat u hebt gezegd.’ Dan vertrouwen wij ons toe aan wat ons gezegd wordt. Dan zijn wij ook beschikbaar voor Gods koningschap. Ook zonder dan wij precies weten hoe. Dan wordt Gods genade in ons zichtbaar. Worden wij iconen van genade. Net als Maria.
Geef een reactie