Alles is van…

Dit is de preek die ik vanmorgen hield in de Petruskerk in Woerden. De Schriftlezing was Handelingen 4:32-5:11

Een paar weken geleden las ik een boek wat veel indruk op mij maakte. Ik heb dat al gedeeld met de jongeren die belijdeniscatechese volgen en ik wil het in deze preek ook aan u vertellen.

Het gaat om het boek Hoe handel ik eerlijk van Matthias Olthaar en Paul Schenderling. Ik zou zeggen: lees dat boek! Neem het mee op vakantie, vraag het voor Vaderdag, leg het op je nachtkastje en leen het uit.

Ik ga u wel wat vertellen over de inhoud, een paar spoilers dus. Maar er staat heel veel in dit niet al te dikke boek. 

Maar voordat we het boek bespreken even iets anders. Wie heeft er zonnepanelen op z’n dak? Wie rijdt er elektrisch, of overweegt dat te doen? Wie koopt er fairtrade producten, of producten met een keurmerk wat daar op lijkt?

Hoe handel ik eerlijk vertelt het verhaal van Johan. Johan is ondernemer. Ondernemer met het hart op de goede plaats. Johan komt uit het Westland. Zijn ouders hadden daar een rozenkwekerij. Johan heeft het bedrijf overgenomen. Toen hij dat deed, zat het bedrijf al niet meer in het Westland, maar in Afrika, Ethiopië om precies te zijn. De loonkosten zijn daar zo laag dat het goedkoper is om daar rozen te kweken en ze naar Nederland te vliegen dan om ze hier in ons eigen land te kweken.

Zoals gezegd, Johan heeft het hart op de goede plaats. Hij wil mooie rozen verkopen, maar hij wil ook iets goeds doen. Hij wil duurzaam produceren. En hij wil zijn werknemers in Ethiopië een beter leven geven en dus betaalt hij hen twee keer zoveel als andere kwekers. Ook zorgt hij voor een ziekenhuis en een schooltje voor zijn werknemers en hun familie. Dat zijn rozen door dit alles iets duurder zijn dan die van de concurrent vindt Johan niet erg. Hij gelooft dat de Nederlandse consument graag iets meer betaald voor een roos die niet alleen mooi is, maar ook een goed verhaal aan vast zit. Wat Tony Chocolonely voor de chocola is, moeten de rozen van Johan voor de bloemen worden.

Maar toen kwam de crisis. En die hakte er ook in de bloemenhandel flink in. Johan moest zijn bedrijf noodgedwongen verkopen aan een investeerder. Die halveerde de lonen en sloot het schooltje en het ziekenhuis. Johan laat het er echter niet bij zitten. Crowdfunding moet hem in staat stellen zijn bedrijf terug te kopen.

Om zoveel mogelijk geld op te halen vraagt Johan EO-documentairemaakster Elise om een documentaire over zijn bedrijf te maken. Als alle leden van de EO wat geven, heeft Johan binnen de kortste keren genoeg geld om zijn droom na te jagen.

Het loopt echter anders. Elise maakt geen promotiefilmpje, maar doet grondig onderzoek en vraagt door. En wat blijkt? Johans idealisme en goede bedoelingen blijken in de praktijk niet zo ideaal en pakken soms ronduit slecht uit. De rozenkwekerij verbruikt al het water van het gebied rondom de kwekerij, waardoor de bevolking niets meer kan verbouwen en ook geen dieren meer kan houden. Ze krijgen wel dubbel loon, maar ze moeten ook veel meer eten kopen. Op het schooltje leren kinderen dingen waar ze niets aan hebben. En in het ziekenhuisje worden ziekten behandeld die voor de kwekerij er kwam helemaal niet voorkwamen in dat gebied. En hoe groen zijn rozen die met een jumbojet naar Nederland moeten worden gevlogen?

Kortom, Johans goede bedoelingen schieten tekort. Hij wil wel, maar hij bereikt het tegenovergestelde van wat hij meende te kunnen bereiken. En, aldus het boek, wat voor Johan geldt, geldt ook voor ons. Het boek maakt het subtieler duidelijk dan ik het nu samenvat, maar toch: ook onze goede bedoelingen schieten tekort.

Onze zonnepanelen, elektrische auto’s en fairtrade producten, ze zijn natuurlijk goed bedoeld, maar daarom zijn ze nog niet goed. Want die zonnepanelen, als die aan het eind van hun levensduur zijn, wat houd je dan over? In zonnepanelen zitten kristallen die niet meer hergebruikt kunnen worden. Je houdt dus afval over. Afval dat je moet storten of verbranden. Al die zonnepanelen die eindigen op een afvalberg, een enorme afvalberg. En het is niet onwaarschijnlijk dat die afvalberg ergens in de derde wereld zal liggen, want dat doen we wel meer onze afval, ergens anders storten, ergens waar wij het niet zien. 

Elektrische auto’s zijn ook leuk, je kunt er goede sier mee maken, lekker groen mee voor de dag komen, maar weet je hoe milieuvervuilend het is om zo’n accu te maken en hoeveel water dat kost? Over de gehele levensduur bezien zijn elektrische auto’s minstens zo milieubelastend als auto’s met een verbrandingsmotor! De waarheid is dat de enige groene auto de auto is die niet wordt gemaakt, niet wordt verkocht en niet wordt gereden…

Tenslotte onze fairtrade producten. U voelt hem al aankomen. We kopen graag, want fairtrade betekent dat de opbrengst ter plekke niet gaat naar grote bedrijven en investeerders, maar naar bijvoorbeeld boerencoöperaties. Maar die coöperaties dwingen boeren wel om en oorspronkelijk gemengde bedrijven om te zetten naar een bedrijf dat nog maar één product verbouwd en zo putten ze de grond uit en zij zijn ontzettend kwetsbaar, want als net de oogst van dat ene product mislukt hebben ze niet. 

Onze oplossingen zijn dus niet altijd oplossing en onze idealen redden ons niet. Wat wij nodig hebben, is iets anders. Iets anders wat die eerste christenen ook hadden en zo kom bij Handelingen 4 en 5. We horen daar over een radicaal andere kijk op bezit. ‘De groep mensen die het geloof had aanvaard, leefde eendrachtig samen. Geen van hen beschouwde zijn bezittingen als zijn persoonlijk eigendom, want ze hadden alles gemeenschappelijk.’

Een radicaal andere kijk op bezit. Dat is wat die eerste christenen hadden. Dat hadden die eerste christenen niet zelf bedacht. Al in het Oude Testament hoor je hetzelfde. Neem bijvoorbeeld Psalm 24: ‘De aarde is des Heeren, mitsgaders hare Volheid, de wereld, en die daarin wonen.’

Het begint dus met het uitgangspunt dat alles van God is. Alles is van God. Ja toch? Als je dat echt serieus neemt, dan gaan de dingen veranderen. Of zijn wij die dwaas die in zijn hart zegt: er is geen God. Wij gaan met spullen en met de aarde om als ons bezit. Radicaal Bijbels denken is: de wereld is van God, alles is van God.

Waarom hebben wij zoveel spullen nodig? We moeten zowel aan de voorkant als aan de achterkant van bezit radicaal veranderen. Ik bedoel, we moeten ons afvragen waarom we dingen nodig hebben en dingen kopen en altijd van alles meer willen hebben. Aan de achterkant moeten we ook gaan bedenken dat op een moment dat wij iets weggooien het dat daarmee niet weg is.

Zouden die mensen in die eerste christelijke gemeente elkaar hebben aangepraat dat ze nieuwe auto nodig hadden terwijl hun huidige auto nog prima was? Zouden zij elkaar hebben aangepraat dat ze beslist nieuwe kleding moesten hebben omdat pasteltinten weer in de mode zijn? Dat ze elke twee jaar een nieuwe smartphone moesten hebben?

Of leefde onder hen een diep besef dat alles van God is? En dat onze bezittingen afgoderij zijn? Dat genoeg voor iedereen geen naïviteit is? Dat genoeg voor iedereen ook betekent genoeg voor al die mensen die ik niet zie omdat ze aan de andere kant van de wereld wonen?

Volgens sommigen hebben we nog 10 jaar om iets aan de klimaatverandering te doen. Daarna hebben we niet meer in de hand. 10 jaar, dat is niet veel. We kunnen niet op dezelfde manier blijven doorgaan. We zitten op een dood spoor. In die zin lijken wij op Annanias en Safira. We houden onszelf voor de gek. We geloven in de leugen dat een beetje verandering genoeg is. Dat we met een minimum aan inspanning een maximum aan resultaat kunnen boeken. Dat het ons wel iets maar niet te veel mag kosten.

Nee, er is meer nodig dan wat goede bedoelingen en kleine aanpassingen. Bekering is nodig. Het boek geeft tien aanwijzingen hoe die bekering er uit zou kunnen zien. Punt 1 is: ‘Al het goede, alle leven en alle bloei, komt van God. De dank voor het goede komt Hem toe.’ Dat is de basis.

Maar dan wordt het ook heel concreet. Bijvoorbeeld punt 4: ‘Verlang niet meer arbeid van anderen dan je zelf wilt geven.’ En punt 9: ‘Gun jezelf, andere mensen, dieren en het land rust.’ Uit het besef dat alles van God is, volgt het verlangen naar concrete gerechtigheid.

Bekering heeft de klank van een plotselinge totale verandering. Dat kan ook afschrikken. En zeker als het over deze dingen gaat, dan is ook niet meteen duidelijk wat nu een goede keuze is. We dachten dat we in het zonnepanelen en elektrische auto ook wel zouden komen. Bekering is ook de lastige vragen toelaten. De lastige vragen toelaten en er samen over praten. Niet elkaar de maat nemen, ook niet voor gek verklaren wie iets vanzelfsprekends aan de orde stelt, nee, de ruimte hebben, de ruimte maken om er samen over te praten. Samen onderscheiden waar het op aankomt. 

Samen onderscheiden waar het op aankomt. De kerk is een plek waar dat zou moeten kunnen. De apostel Paulus schrijft: ‘En ik bid dat uw liefde blijft groeien door inzicht en fijnzinnigheid, zodat u kunt onderscheiden waar het op aankomt. Dan zult u op de dag van Christus zuiver en onberispelijk zijn, vol van de vruchten van de gerechtigheid, die u dankt aan Jezus Christus, tot lof en eer van God.’