Een koppig godsgeschenk

Vandaag preekte ik over Johannes de Doper n.a.v. Johannes 1:19-34. In deze dienst werd Cathy de Goede bevestigd als ouderling kerkelijk-werker.

Vanmorgen ontmoeten wij iemand die zich helemaal in dienst stelt van Gods Koninkrijk. Iemand die verandering niet schuwt. lemand die de grens durft over te gaan. Iemand die moedige keuzes durft te maken. Iemand die voor dat Koninkrijk van God veel over heeft: een goede baan, een zekere toekomst. Iemand die de vertrouwde omgeving verlaat, om ergens anders opnieuw te beginnen.

Ik bedoel natuurlijk Johannes de Doper. Een koppig godsgeschenk… (Liedboek 741)

We hoorden al over hem tijdens de adventsperiode. Toen ontmoetten we zijn ouders: Zacharias en Elisabet. Johannes heet niet naar zijn vader. Zijn ouders geven hem in gehoorzaamheid aan de engel Gabriël de naam Johannes. ‘De HEER is genadig’ betekent die naam.

Johannes heet niet alleen niet naar zijn vader, hij treedt ook niet bepaald in de voetsporen van priester Zacharias. Sterker nog Johannes ontwikkelt zich tot een van de felste critici van de tempelcultus en de religieuze leiders van zijn tijd. Ver van Jeruzalem en ver van de tempel doopt en preekt Johannes, ‘in Betanië, aan de overkant van de Jordaan’ (Johannes 1:28).

We lezen dat zowel een afvaardiging van priesters en Levieten als van de farizeeën bij Johannes komt om te zien wat voor vlees ze in de kuip hebben. Uit het feit dat zij de lange reis van Jeruzalem naar Betanië maken, kunnen we opmaken dat men in de hoofdstad enigszins ongerust was geworden van die charismatische prediker bij de Jordaan. Kennelijk trok Johannes veel publiek en klonk zijn kritische stem zo luid dat hij zelfs in Jeruzalem te horen was.

Er wordt Johannes een spervuur van indringende vragen gesteld. ‘Wie bent u?’ ‘Bent u Elia?’ ‘Bent u de profeet?’ ‘Waarom doopt u?’ Het zijn vragen vol wantrouwen. Het is hetzelfde wantrouwen waarmee de autoriteiten Jezus tegemoet zullen treden.

En daarmee zijn we direct bij het belangrijkste wat er over Johannes valt te zeggen, en dat is dat hij heel dicht bij Jezus staat. Zij zijn zielsverwanten. Op de manier zoals ook hun moeders dat waren. Elisabet en Maria vonden elkaar in hun onmogelijk en ongelofelijk zwangerschappen. Hun zonen vinden elkaar in hun gezamenlijke missie.

Johannes en Jezus leven beide voor de boodschap dat het koninkrijk van God dichtbij is. Het is tijd dat God koning wordt. God zal alles goed maken, Hij zal regeren, ‘zoals in de hemel ook op aarde’. God heeft die boodschap waar gemaakt door Jezus uit de dood op te wekken en Hij wil dat waar maken door mensen, door ons nu al goed te maken. En dat is wat Johannes de Doper en Jezus verkondigen.

Eén missie, maar er is wel onderscheid tussen beide Johannes en Jezus. Ook al is Johannes de oudste en preekt hij eerder dan Jezus, het is ook hier zoals zo vaak in de Bijbel: de oudste zal de jongste dienen. Kain en Abel, Isaak en Ismaël, Jakob en Esau, Josef en zijn broers, David en zijn broers. 

Ook Johannes neemt een dienende rol op zich.’ Ik ben de stem die roept in de woestijn…’ Johannes ziet zichzelf in de rol van heraut, een knecht die voor de koning uitgaat, die zijn komst aankondigt. ‘Hij die na mij komt – ik ben niet eens waard om de riemen van zijn sandalen los te maken.’ ‘Na mij komt iemand die meer is dan ik…’ Johannes, zo uitgesproken en krachtig als hij is, Hij erkent in Jezus voluit zijn meerdere.

Dat zat er al jong in bij Johannes. We hoorden in de Adventstijd de engel Gabriël al zeggen dat Johannes al in de schoot van zijn moeder vervuld zou zijn met heilige Geest (Lucas 1:16). En als Maria Elisabet begroet, springt Johannes op in de buik van Elisabet (Lucas 1: 41,44). De kerkvaders merken daarbij al op dat Johannes op dat moment Jezus al herkent en dat het die herkenning is die hen doet opspringen van vreugde.

Johannes dient Jezus. Zelfs als hij nog niet weet wie Hij is, dient hij hem. En ook al weet hij niet wat Jezus precies zal doen, Johannes weet één ding wel zeker: het draait allemaal om Hem.

(Beamer) Boven de schrijftafel van de Zwitserse theoloog Karl Barth in Basel hing – hangt, zijn werkkamer is nog intact – boven die schrijftafel hangt een reproductie van het middenpaneel van Grunewalds Isenheimer altaarstuk. (Beamer) Op dat paneel staat de gekruisigde Christus centraal. Ter rechterzijde – voor de kijkers links – zien we de Maria’s en de leerling Johannes. (Beamer) Ter linkerzijde – voor ons rechts – staat een figuur in een grove mantel en met een open boek (Bijbel?). 

Maar het meest opvallend aan deze figuur is zijn hand. (Beamer) Deze lijkt extra groot geschilderd. De figuur wijst zo met nadruk op Christus. De figuur is Johannes de Doper. 

Karl Barth heeft zich altijd zo verstaan als theoloog. Als iemand die wijst. En daarom hing dit schilderij boven zijn schrijftafel. Straks zien wij nog een schilderij met handen. Ik laat u dit schilderij zien om daar bij aan te sluiten. Maar ook omdat dit precies Johannes typeert. (En Karl Barth. En mijzelf.)

En daarmee zijn we bij de kern van wie Johannes is. Johannes is iemand die wijst. Anders gezegd: hij is een getuige. Een getuige heeft het niet over zichzelf maar hij heeft het over een ander. Dat is ook het meest opvallend in alles wat Johannes in onze Schriftlezing zegt. Het gaat allemaal niet over Johannes, het gaat allemaal over Jezus Christus.

Kijk niet naar mij. Hem moet je hebben! Het gaat om Hem. Ik wist ook niet wie Hij Was, maar ik wist dat Hij er was. En toen de Geest op Hem neerdaalde wist ik: Hij is het!

Johannes getuigt van wat hij heeft gezien. Zo gaat dat waar God zich doet gelden. Rondom Jezus ontstaat een kring van getuigen. Zij hebben niet een mening, of een idee, of een ideaal, of een levensovertuiging, of normen en waarden, of een verlichte ziel of een heldhaftige onverschrokkenheid – dat hebben zijn soms ook – maar zij hebben iets gezien en gehoord wat ze niet kunnen negeren.

Diezelfde Karl Barth zei ooit dat de komst van Jezus Christus te vergelijken is met de aanval door een vijandig leger. Als God komt dan is dat een aanval op onze gezapige tevredenheid, op onze oneerlijke structuren, op ons egoïsme, op de gekte in onze maatschappij en in onze kop. De verschijning van Jezus Christus betekent daarom een crisis. En dan past er geen beleefd advies of vriendelijk verzoek. Dan is het alle hens aan dek. Dan is er een getuigenis dat vraagt om verkondiging.

Daarom zegt Johannes ook niet: “Hier is nu een goed mens, je zou een voorbeeld aan hem kunnen nemen.” Of: ‘Dit is iemand die het begrepen heeft, bij hem kun je wijsheid vinden.’ Of: ‘Dit is een interessante joodse leraar uit de eerste eeuw.’ Nee, dit is de Zoon van God, getuigt Johannes. Hier kruist God ons pad en indringend, priemend wijst Johannes’ vinger.

Hebben wij het evangelie al zo gehoord? Als oorlogsverklaring? Als bericht van een aanval waarop wij wel moeten reageren? Als getuigenis dat God ons pad kruist?

Wie dat overkomt, wordt een getuige. We verlaten onze neutrale toeschouwerspositie – nee, we constateren tot onze schik dat die positie helemaal niet bestaat- en we worden in de strijd betrokken – ja, we komen erachter dat we altijd in die strijd hebben gestaan.

Beste Cathy, vandaag word je bevestigd als onderling kerkelijk-werker. Ook jij bent een getuige en lijkt op Johannes. Misschien zelfs wel in een verhoogde dosering, als ik die apothekersmetafoor mag gebruiken. De eerste alinea van de preek ging natuurlijk ook over jou.

Ik ben blij je te mogen verwelkomen als collega. Als nog iemand om de verantwoordelijkheid voor het werk in de wijk te kunnen delen. Maar ik verwelkom je bovenal als mede-getuige. Als iemand die wijst naar Jezus Christus. Geen geheven vingertje, maar een wijzende vinger. Zoals Johannes. Wijzend op Hem die midden onder de mensen is, die vaak niet wordt gezien, maar Hij is er! De minste van de mensen en zo solidair met ieder van ons. De zoon van God en zo de crisis in ons aller bestaan. Uiteindelijk draait het dus niet om twee personen in deze dienst, maar om eentje: Jezus Christus.