Ogen – Paulus V

Als je elkaar aankijkt, gebeurt er wat. Je ziet de ander dan echt. Je ziet of iemand blij is, of juist verdrietig. Iemand strak aankijken doet ook wat. Is het een starende verliefde blik? Of juist een boze blik? Van sommige mensen zeggen we dat ze dwars door je heen kunnen kijken. 

Vanmorgen horen we in onze vervolgserie over het leven van Paulus ook dat hij iemand aankijkt. ‘Als blikken konden doden…’ Of misschien dat Paulus strakke blik uiteindelijk juist leven brengt.We lieten Saulus vorige week achter in de stad Antiochië. Een heel jaar had hij daar aan de zijde van Barnabas gewerkt in die bijzondere groep niet-joodse volgelingen van Jezus Messias. Het was een geweldig dynamische tijd geweest.

Er was ook iets fundamenteel veranderd in de Jezusbeweging. Jeruzalem was niet langer het centrum. Antiochië nam die rol over. Zij waren het die een collecte hielden voor Jeruzalem. Zij stuurden Barnabas en Saulus met de opbrengst op pad. En vandaag zullen we horen dat Antiochië nog verder gaat. Beter gezegd: de heilige Geest gaat verder. Barnabas en Saulus worden vanuit Antiochië op pad gestuurd om het evangelie te verspreiden. En met die nieuwe positie van Antiochië krijgt ook Saulus een andere positie. En een andere naam. Eindelijk mogen we Paulus zeggen. 

Ik zei u vorige week al: ik zou daar best bij geweest zijn, daar in Antiochië. Een bijzondere gemeente moet dat geweest zijn. Vanmorgen horen we de namen van de leiders van die gemeente: ‘Barnabas, Simeon, die Niger werd genoemd, Luciüs de Cyreneeër, Manaën, een jeugdvriend van Herodes, en Saulus.’ 

Dit is een goed stel, hoor! Barnabas, zijn naam betekent ‘zoon die troost’, en vorige week hoorden we dat hij een ‘voortreffelijk en diepgelovig’ man was (Handelingen 11:24). Dan Simeon, Niger, iemand met een donkere huid. De christelijke gemeente is dus van meet af aan cultureel divers en kleur speelde geen rol, sommigen denken dat dit Simon van Cyrene is, die het kruis van Jezus droeg. Het zou passen in een eeuwenoud patroon waarbij donkergekleurde mensen slavenarbeid verrichten. Vervolgens Luciüs, afkomstig uit het huidige Lybië, ook Afrika dus.  Manaën, nummer vier is een bijzonder geval, ‘jeugdvriend van Herodes’, er bekeerden zich dus ook mensen van hoge komaf tot Jezus Christus. Alle kleuren, alle rangen en standen. ‘Voor ieder van ons een plaats aan de tafel…’

Als laatste in het rijtje horen we de naam van onze apostel Saulus. Barnabas voorop, Saulus achteraan. Die volgorde is veelzeggend. Maar het zal niet lang duren voordat de rollen helemaal en voorgoed zijn omgedraaid. Na wat wij gelezen hebben wordt Paulus altijd als eerste genoemd.

Wat ook gebeurt in onze lezing is dat Saulus niet langer Saulus heet, maar voortaan als Paulus te boek staat. Het is opvallend dat Lucas, de schrijver van Handelingen, die naamsverandering met een bijzin afdoet, ‘Saulus, die ook bekendstond als Paulus…’ (Handelingen 13:9). De meeste naamsveranderingen in de Bijbel worden breed uitgemeten en krijgen daardoor veel betekenis. Abram wordt Abraham. Abram betekent ‘verheven vader’, mooi natuurlijk, maar Abraham betekent ‘vader van vele volken’, waarmee Abraham Gods belofte tot in zijn naam met zich meedraagt. Of Jakob die later Israël wordt genoemd. ‘God strijdt’ betekent Israël en herinnert aan het moedige gevecht dat Jakob leverde bij de rivier de Jabbok. ‘Ik laat u niet gaan tenzij u mij zegent.’ Simon wordt Petrus, ‘Rots’. 

Maar Saulus wordt zomaar Paulus. De koninklijke Hebreeuwse naam Saul, Saulus, wordt ingewisseld voor de Griekse naam Paulus. ‘Kleintje’ betekent die naam. In een buitenbijbels geschrift wordt Paulus inderdaad beschreven als ‘klein van stuk’. Daar wordt over het uiterlijk van Paulus verder nog gezegd: ‘kaal, O-benen, stevig gebouwd, doorlopende wenkbrauwen en een tamelijk lange neus’ (De handelingen van Paulus en Thecla).

Paulus neemt de naam kleintje aan. Een geuzennaam? Klein maar dapper? Of een naam waarmee hij zijn bescheidenheid als bekeerde vervolger van de gemeente uitdrukt? Paulus komt in zijn brieven niet over als een schuchter mannetje. Het lijkt mij dat Paulus gewoon een makkelijke Griekse variant op zijn Hebreeuwse naam is. En omdat Paulus niet groot van stuk was, past de naam hem prima. 

Ik geloof wel dat Lucas, de schrijver van Handelingen, het een aardig detail vindt dat God verder gaat met Kleintje en niet met Rots. Niet Petrus, de rotsman, maar Paulus, het kleintje, is het door God uitgekozen instrument om zijn Naam over de hele wereld bekend te maken. Zo kennen we de God van Israël. Een voorkeur voor het kleine, het verachte, het gewone.

Paulus dus, een klein, niet bijzonder man. Maar bij alles waarin de apostel nogal gewoontjes lijkt, is er een ding wat opvalt. Iets waardoor mensen hem toch altijd opmerken in een menigte. Iets waardoor het stil wordt als hij ergens binnenkomt, en dat zijn zijn ogen. Paulus’ ogen doen iets.

Ogen zijn een spiegel van de ziel, zo luidt de uitdrukking. Aan iemands ogen kun je zien wat er echt van binnen leeft. Soms lacht iemand, maar zie je aan de ogen dat diegene eigenlijk verdrietig is. Of dat je bij iemand pretlichtjes in de ogen ziet terwijl hij of zij verder niet heel blij eruitziet.

Ik bezit een prent van de bekende kunstenaar Jan Toorop. Ik heb hem ook al in de kerk-app gedeeld. De kunstenaar heeft Paulus getekend met priemende ogen. Ogen die dwars door je heen kijken.

Als je Paulus’ ogen ziet, dan weet je wat er binnen in hem leeft. In Paulus woont het licht. En dat straalt uit zijn ogen. Het is als een vuur. Een vuur waar je je aan kunt warmen, een vuur wat je verlicht. Maar je kunt je er ook aan branden. En Barjesus, ook wel Elymas, kan daarover meepraten. Hij heeft Paulus aangekeken en het was voor hem alsof hij in de zon keek. Oogverblindend.

Het gebeurt op Cyprus. Paulus verkondigt het evangelie aan de Romeinse bestuurder van het eiland, Sergius Paulus. Paulus en Sergius Paulus. Het is een spel met namen. Barjesus probeert tussen de beide Paulussen te komen. Barjesus,  ‘Zoon van Jezus’, ‘Zoon van God redt’ is zijn naam, maar hij doet zijn naam geen eer aan. Hij wil Sergius Paulus afhouden van het geloof in de Zoon van God die redt.

Paulus zegt hem ronduit de waarheid. Gewetenloze oplichter, kind van de duivel, vijand van de gerechtigheid. En Barjesus/Elymas zal hetzelfde overkomen als wat Paulus overkwam toen hij zich verzette tegen de Heer. Zoals Paulus destijds blind raakt en geen licht meer in zijn ogen had, zo zal de Heer nu Barjesus/Elymas straffen, zegt Paulus. En zo gebeurt het. De hemel bevestigt zo het gezag van Paulus. 

Tegenover de heldere ogen van Paulus staat de blindheid van Barjesus/Elymas. Het is de heldere blik van het geloof tegenover de troebele blik van het ongeloof. Het is de ogen vol licht van het geloof tegenover de verblinding van het ongeloof. Het christelijk geloof maakt je blik scherp. Het is als een staaroperatie. Opeens kun je weer scherp zien. Je hebt soms zelfs geen bril meer nodig. 

Het christelijk geloof opent je ogen voor de waanzin in de wereld. Voor de onbarmhartigheid, de liefdeloosheid, de chaos. Voor de vermoeidheid, de angst, de drukte. Voor de leegte, de bubbels, de desinteresse. Voor je eigen halfhartigheid, de subtiele manier waarop je ego zich groot en sterk maakt, het gemak waarmee je leeft in een wereld die niet deugt.

Dat zie je toch? Je ziet toch dat de magiërs van onze tijd je van het geloof af willen houden? De magie van de marktwerking. De magie van de economische groei. De magie van reclame. De magie van porno. De magie van spullen, bezit. De magie van meer en sneller en groter. De magische aantrekkingskracht van iemand te zijn, van meer te hebben dan een ander, van het leven onder controle hebben. Het is magie. Zwarte magie. 

Kijk er maar eens goed naar. Dan ga je het wel zien. Wij zijn kwetsbare mensen. Het leven is niet maakbaar. En je bent niet meer dan een ander. Wie net als Paulus zich laat roepen vanuit het duister tot het wonderlijke licht van Christus gaat het zien. Gaat het zien en kan het niet langer aanzien.

Kijk maar eens goed. Laat Gods licht door je ogen stalen. Licht dat mensen verlicht en het duister wegjaagt. ‘Heer, het licht van uw liefde schittert.’ Amen.