Vorig jaar heb ik over Zacharias en Elisabet al gezegd: in hen ontmoeten we het beste wat Israël te bieden heeft. Lucas noemt hen ‘rechtvaardig in de ogen van God’ en verder schrijft hij over hen dat zij ‘een onberispelijk leven leiden, geheel volgens de geboden en wetten van de Heer.’ (Lucas 1:6) Ik bedoel maar. Veel beter kan het niet. Veel meer kunnen ze over je niet zeggen. Een grote compliment kun je niet krijgen.
Zacharias was een priester, zo horen we. Hij doet dienst in de tempel. Daar houdt hij lofzang gaande (Psalm 107). Daar brengt hij de offers. Daar vertegenwoordigt hij het volk voor Gods aangezicht en voor het volk vertegenwoordigt hij God.
Van Elisabet horen we dat ze afstamt van Aäron. Dat is me een beste voorvader. Aäron was de broer van Mozes en de eerste hogepriester van Israël.
Als Lucas ons deze twee mensen voorstelt, dan denk je: nou, nu gaat er wat gebeuren. Twee fantastische mensen. Twee mooie, gelovige, goede, eerlijke mensen.
En wat gebeurt er? Er gebeurt niks. ‘Ze hadden geen kinderen.’ En mochten we nog denken: wat niet is kan nog komen… ‘en beiden waren al op leeftijd.’ Voordat het verhaal van deze twee mooie mensen op gang kan komen, is het al gestopt. Geen kinderen.
Nu is dat erg. En er zijn ook onder ons mensen die de pijn van kinderloosheid met zich meedragen. Laten we ook in dat opzicht een beetje rekening met elkaar houden. En met ‘een beetje’ bedoel ik natuurlijk ‘veel meer dan een beetje’.
Gaat dit verhaal nu over hoe erg het is voor meneer en mevrouw Cohen? (Cohen is Hebreeuws voor priester.) Of steekt er iets achter dit verhaal over deze twee?
Laat ik het nog eens anders zeggen wat we hier lezen. Het beste wat Israël te bieden heeft, eindigt vruchteloos. Deze twee diep godsdienstige mensen, ze brengen geen nieuw leven voort. Hun godsdienst is vruchteloos.
Als ik het zo zeg, dan zou je uit Lucas’ woorden kunnen opmaken dat hij hier een probleem schetst wat de kinderloosheid van de privépersonen Zacharias en Elisabet te boven gaat. Het gaat niet om die twee mensen, het gaat om waar zij voor staan.
Elisabet en Zacharias, deze zeer godsdienstige mensen staan voor de menselijke godsdienst. Zij vertegenwoordigen de menselijke godsdienst. En die menselijke godsdienstigheid, hoe goed en mooi ook, kan dus geen toekomst blijken te hebben. Dat het gewoon ophoudt.
De Zwitserse theoloog Karl Barth schreef in 1938 een paragraaf in zijn Kirchliche Dogmatik met als titel Religion als Unglaube. Religie als ongeloof. Godsdienst als vorm van ongeloof. En met godsdienst bedoelt Barth het christendom. Hij heeft het niet over andere godsdiensten. Onze christelijke godsdienst is een vorm van ongeloof. Onze christelijke godsdienst is ook altijd een vorm van verzet tegen God en verraad van zijn spreken.
Als Gods spreekt en handelt, dat is bij God één en hetzelfde, dan antwoorden wij daarop met onze godsdienst, met onze godsdienstigheid, in onze vormen, met onze woorden, beelden en begrippen. Onze godsdienst is een poging om God te vangen in rituelen en taal waarmee wij God kunnen begrijpen. We proberen God klein te krijgen. We proberen er al zingend, bidden en prekend enige grip op te krijgen. Wij proberen met onze godsdienst boven het alledaagse en gewone uit te komen en op te klimmen tot God. En dat kan dus niet. Dat is een vorm van ongeloof. Want het is een uitdrukking van ons onvermogen om op God te wachten.
Als dan de engel van de HEER aan Zacharias verschijnt, is het veelzeggend dat Zacharias het niet geloven kan. Ook daarin is hij een beeld van de religieuze mens. De godsdienstige mens heeft zo zijn ideeën over God. Zacharias zal zelfs ook wel in engelen hebben geloofd. Hij lijkt althans niet verbaasd over het verschijnen van Gabriël. En even later heeft het volk ook meteen door dat Zacharias een visioen heeft gehad. De religieuze mens kan zich van alles voorstellen bij God en bij zijn spreken en handelen.
Maar het echte spreken en handelen dat overkomt hem als iets ongeloofelijks. Zacharias, vroom, rechtvaardig, godsdienstig als hij is, Hij kan als God spreekt niet geloven wat hij hoort. Zo is de mens er aan toe, zo is de godsdienstige mens er aan toe.
Zo zijn wij er aan toe. Zo ben ik er aan toe. Ik kan mijn hele leven preken over God, maar als Hij spreekt, hoor ik het in Keulen donderen.
Wat volgt er uit deze niet bijster optimistische analyse van onze menselijke gelovigheid, van onze godsdienstigheid? Allereerst maakt het geweldig bescheiden. Ik betrek dat ook op waar wij vanmorgen mee bezig zijn. Onze liturgie. U hoort het al: onze liturgie. Onze liturgie, hoe mooi, hoe eerbiedig, hoe bijdetijds, hoe gevarieerd en kwalitatief hoogstaand ook, het is en blijft onze liturgie. En als zodanig schiet ze tekort. Wij kunnen met onze eredienst niet tot God opklimmen, wij bereiken de hemel nooit. Wij zijn nog altijd aangewezen op Gods spreken, op zijn komen. Laat onze liturgie altijd die afhankelijkheid en bescheidenheid in zich hebben.
Ik denk dat die houding ons ook ontspanning kan geven. Dat wij het niet redden, wijst ons op ons tekort, maar het ontslaat ons ook van het altijd maar beter en meer moeten, van nooit tevreden zijn, en niet kunnen stoppen. Het is uiteindelijk Gods zaak en niet de onze.
Ten derde maakt het ons ook helder hoe wij met onze eigen godsdienstigheid, onze godsdienstige vormen zullen omgaan. Wij zullen onze vormen te allen tijde als onze vormen blijven beschouwen. Het is onze godsdienst. Dat betekent dat noch conservatisme noch progressiviteit een begaanbare weg zijn. Natuurlijk zullen we blijven zoeken naar goede vormen, vormen die passen bij wat wij van God menen te weten, vormen die passen bij ons, bij onze tijd.
En God kan die vormen in dienst nemen om ons mee te nemen naar zijn toekomst. Maar dat kan dus gaan op de manier van Zacharias. Dat wij zwijgen en dat God verder gaat. Dat wij erbij staan en ernaar kijken, sprakeloos. En dat er ondertussen iets nieuws groeit waar wij dat allang niet meer verwacht hadden. Zijn kracht wordt in zwakheid volbracht. Niet onze mogelijkheden, niet onze onmogelijkheden. Voor God zijn alle dingen mogelijk.
Geef een reactie